Το 1908 η κατάσταση στην Οθωμανική αυτοκρατορία χαρακτηριζόταν από την αγωνία που είχαν πολλοί Τούρκοι για την εδαφική ακεραιότητα και γενικότερα για το μέλλον της χώρας. Και σωστά συμπεραίνεται ότι το κίνημα αυτό ήταν η ύστατη προσπάθεια της Τουρκίας να απεμπλακεί από την Οθωμανική αυτοκρατορία και να μην συναποβιώσει μαζί της.
Στα Βαλκάνια όλες οι χώρες απεργάζονταν σχεδίων που απέβλεπαν στο να κατακτήσουν εδάφη της. Οι μεγάλες δυνάμεις πέρα από εδαφικές βλέψεις, ενδιαφέρονταν και συναγωνίζονταν για την οικονομική διείσδυση και εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών της.
Μάλιστα το 1907 η Αγγλία και η Ρωσία σε μια ιστορική συνάντηση των ηγετών τους αποφασίζουν να συμμαχήσουν ιδρύοντας μαζί με την Γαλλία την Αντάντ Κορντιάλ.
Η συμμαχία αυτή έβαζε τέλος σε μια αντιπαλότητα γύρω από την Οθωμανική αυτοκρατορία γνωστή και ως Ανατολικό ζήτημα , χάρις την οποία εξακολουθούσε να επιβιώνει η χώρα …
Και ενώ όλα αυτά γίνονταν στο εξωτερικό , στο εσωτερικό η οικονομική δύναμη ήταν στα χέρια τρίτων και όχι των Τούρκων , μάλιστα λεγόταν χαρακτηριστικά για τους Έλληνες, ότι οι Οθωμανοί βασίλευαν και οι Έλληνες μέσω των τραπεζών και του εμπορίου κυβερνούσαν.
Τα έξοδα ήταν περισσότερα από τα έσοδα και κατ’ επέκταση τα κρατικά ταμεία ήταν άδεια. Απόρροια τούτου η καθυστέρηση τόσο στην μισθοδοσία όσο και στον εκσυγχρονισμό του στρατού , γεγονός που αυτονόητα ανησυχούσε πολλούς.
Γενικά υπήρχε μια αύρα φαυλότητας και διαφθοράς, με την δεσποτική διακυβέρνηση της χώρας να δέχεται μεν την δυτική τεχνολογία αλλά όχι και την εξάπλωση των δυτικών ιδεών. Την ίδια στιγμή μέσα σε ένα κλίμα έντονης δυσπιστίας πολλοί άνθρωποι φοβόντουσαν και την σκιά τους αφού αρκούσε μια καταγγελία για να οδηγηθεί κάποιος ακόμη και στο θάνατο…
Συνέπεια όλων αυτών η δημιουργία το 1904 στη Θεσσαλονίκη ενός κομιτάτου με την επωνυμία “ Ένωσις Πρόοδος “ που έμεινε γνωστό ως κίνημα των Νεότουρκων , βασική πρόθεση του οποίου ήταν η επαναφορά του Συντάγματος του 1876 που είχε καταργηθεί στην πράξη , ενώ ταυτόχρονα καταγγελλόταν η απολυταρχία και η διαφθορά του καθεστώτος , με παράλληλη υπόσχεση για διασφάλισης της τάξεως.
Πρώτη του επιδίωξη ο προσεταιρισμός νέων αξιωματικών του στρατού αλλά και εθνικιστών από τις τάξεις των πολιτών. Η εξάπλωση του ήταν σημαντική και το 1906 εκτός από τον έλεγχο του τρίτου στρατιωτικού σώματος που έδρευε στην Θεσσαλονίκη, εμφανιζόταν να έχει πυρήνες σε Μοναστήρι , Αδριανούπολη αλλά και Κωνσταντινούπολη.
Βασική διαφορά του νέου κομιτάτου από προγενέστερες προσπάθειες αλλαγής του πολιτικού σκηνικού ήταν η αποδοχή του δόγματος “ Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα… “.
Βεβαίως στις επιμέρους συνομιλίες , το κομιτάτο απέκρυβε τους πραγματικούς στόχους , διαβεβαιώνοντας όλους για τις φιλελεύθερες προθέσεις και το αγαθό των προτάσεων…
Τα όσα συνέβαιναν στη Μακεδονία όλα αυτά τα χρόνια θα επιταχύνουν τις εξελίξεις και η επανάσταση θα εκραγεί τον Ιούλιο του 1908 σε Θεσσαλονίκη και Μοναστήρι.
Το κίνημα αιφνιδίασε τον Σουλτάνο που όταν διαπίστωσε ότι ο στρατός της Μακεδονίας δεν πειθαρχούσε στις εντολές του, προτίμησε την συνδιαλλαγή κάνοντας αποδεκτά αρκετά αιτήματα των επαναστατών.
Η αποδοχή του αιτήματος για εκλογές και οι εξαγγελίες για περισσότερες ελευθερίες και δικαιώματα σε συνδυασμό με την απόκρυψη των πραγματικών διαθέσεων των Νεότουρκων δημιούργησε πρόσκαιρη ευφορία στις τάξεις των χριστιανικών πληθυσμών που συμμετείχαν με ενθουσιασμό στις εκλογές του Φθινοπώρου.
Μάλιστα στην Ελλάδα θα υπάρξουν και ορισμένες φιλοτουρκικές εκδηλώσεις που θα ενισχυθούν όταν η Οθωμανική κυβέρνηση θα προβεί στην απελευθέρωση τριακοσίων πενήντα Ελλήνων Μακεδονομάχων ανταρτών που έως τότε κρατούσε φυλακισμένους στο Μοναστήρι.
(Εντουάρ Ντριώ , Από το κίνημα των Νεότουρκων μέχρι την συνθήκη της Λωζάννης , Σελ. 26).
Έτσι το Φθινόπωρο και μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού θα διεξαχθούν οι βουλευτικές εκλογές , με το καθεστώς πάντως να επιθυμεί την διατήρηση της πλειοψηφίας των βουλευτικών εδρών από τους Τούρκους.
Για το λόγο αυτό και παρότι ο νέος εκλογικός νόμος προέβλεπε την αναλογία ενός βουλευτή ανά 100.000 κατοίκους, οι Τούρκοι δεν επέτρεπαν να υπάρχει αναλογία ανά εθνικότητα , ενώ τόσο οι Έλληνες όσο και οι Βούλγαροι υποστήριξαν ότι οι Τούρκοι είχαν μειώσει την πραγματική εκλογική τους δύναμη στην Μακεδονία.
Πάντως στην εναρκτήρια σύνοδο του κοινοβουλίου στις 17 Δεκεμβρίου θα είναι παρόντες 27 Έλληνες αντιπρόσωποι , όπως και αντιπρόσωποι όλων των εθνοτήτων αν και η πλειοψηφία των βουλευτών ήταν Τούρκοι (περίπου το 65% των εδρών).
Η αρχική αισιοδοξία θα εξατμιστεί όταν το καθεστώς άρχιζε να φανερώνει τις πραγματικές του προθέσεις που ήταν “ Η Τουρκία στους Τούρκους “ .
Χαρακτηριστικά ήταν τα όσα εκφώνησε ο εκ των ηγετών του κινήματος Ταλαάτ , σε συγκέντρωση μελών του κινήματος τον Αύγουστο του 1910 στη Θεσσαλονίκη :
“ Γνωρίζετε ότι το σύνταγμα διακηρύσσει την ισότητα μεταξύ μουσουλμάνων και γκιαούρηδων αλλά αντιλαμβάνεσθε και αισθάνεστε όλοι ότι αυτό είναι αδύνατο. Ο ιερός νόμος , όλο το παρελθόν μας και τα αισθήματα εκατοντάδων χιλιάδων μουσουλμάνων αλλά και των ίδιων των γκιαούρηδων, που πεισματικά αντιδρούν σε κάθε προσπάθεια μας να τους εξοθωμανίσουμε , αποτελούν αδιαπέραστο εμπόδιο για την επιβολή πραγματικής ισότητας. Προσπαθήσαμε αλλά χωρίς επιτυχία να μεταβάλουμε τον γκιαούρη σε νομιμόφρονα Οθωμανό και όλες οι σχετικές προσπάθειες δεν μπορούν παρά να αποτύχουν, εφόσον τα μικρά ανεξάρτητα κράτη της Βαλκανικής εξακολουθούν να είναι σε θέση να διαδίδουν διασπαστικές ιδέες μεταξύ των κατοίκων της Μακεδονίας. Επομένως δεν είναι δυνατόν να τίθεται θέμα ισότητας ωσότου επιτύχουμε στις προσπάθειες μας για τον εξοθωμανισμό της αυτοκρατορίας μια μακρά και επίπονη προσπάθεια , στην οποία τολμώ να προβλέψω ότι τελικά θα επιτύχουμε , όταν θέσουμε τέρμα στις προπαγανδιστικές δραστηριότητες των βαλκανικών κρατών “.
(Εκδοτική Αθηνών, Τόμος ΙΔ` , Σελ. 255).
Έτσι το νέο καθεστώς προχωρά στην ψήφιση νόμων που θα έκαναν πράξη το σύνθημα αυτό, όπως τον νόμο περί εκκλησιών και σχολείων που καταργούσε τα προνόμια του Πατριαρχείου, τον νόμο περί υποχρεωτικής στράτευσης όλων των χριστιανών, το νόμο για υποχρεωτικό αφοπλισμό των κατοίκων κλπ…
Να σημειωθεί εδώ ότι παρότι οι Νεότουρκοι ήταν μειοψηφία στην εθνοσυνέλευση (οι Τούρκοι που είχαν εκλεγεί δεν ήταν όλοι φίλα προσκείμενοι σε αυτούς ) λόγω του στρατού που έλεγχαν κανείς δεν έλεγε όχι στις προτάσεις τους…
Για να κερδηθεί η εύνοια του τουρκικού πληθυσμοί ,οι Νεότουρκοι , προσπαθούσαν να εμφανιστούν (αντίθετα με τον Σουλτάνο) αδιάλλακτοι σε θέματα παραχώρησης εδαφών ρίχνοντας βάρος στην εξωτερική πολιτική .
Έτσι θα ζητήσουν από την Βουλγαρία για πρώτη φορά τον φόρο υποτέλειας , αφού επίσημα η Βουλγαρία από το 1878 ήταν αυτόνομη επαρχία με την υποχρέωση να δίνει ένα καθορισμένο ετήσιο ποσό (που πάντως δεν τον είχε δώσει ποτέ…).
Ενώ θα απαιτήσουν από την Αυστροουγγαρία να επιστρέψει τις περιοχές της Βοσνίας Ερζεγοβίνης που κατείχε βάση συνθήκης από το 1878 (αρχικά για 25 χρόνια) με πρόσχημα την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών.
Παράλληλα εκτοξεύονται συνεχείς απειλές εναντίον της Ελλάδας για το θέμα της Κρήτης , γεγονός που δημιούργησε ανησυχία στην Αθήνα .
Τα μεγάλα προβλήματα που υπήρχαν στις σχέσεις της Ελλάδας με τις Βουλγαρία και Οθωμανική αυτοκρατορία είχαν σαν αποτέλεσμα να υπάρχει στη χώρα μας ένα πολιτικό δίλημμα για το αν ο Πανσλαβισμός ή ο Παντουρκισμός ήταν μεγαλύτερος κίνδυνος και κατεπέκταση ποια πολιτική θα έπρεπε να ακολουθηθεί .
Όμως πέρα από τους εθνικιστές Τούρκους, υπήρχε κινητικότητα και στους κύκλους των ισλαμιστών που επεδίωκαν αλλαγές και επιστροφή στις παραδοσιακές ισλαμικές αξίες. Μάλιστα την άνοιξη του 1909 κύκλοι προσκείμενοι σε αυτούς θα προβούν σε εκδήλωση αντικινήματος , με την υποστήριξη και ορισμένων ατόμων φίλα προσκείμενων στο Σουλτάνο.
Οι Νεότουρκοι όμως με μια γρήγορη στρατιωτική επέμβαση καταλαμβάνουν όλα τα κρίσιμα σημεία στην Κωνσταντινούπολη και επιβάλλονται απόλυτα .
Εκμεταλλευόμενοι την ευκαιρία αυτή στις 27/04/1909 προχωρούν σε καθαίρεση του Σουλτάνου και την διάλυση του Οθωμανικού παλατιού.
Την θέση του Σουλτάνου (χωρίς παλάτια και χαρέμια πλέον) αναλαμβάνει ο (εσώκλειστος στο παλάτι έως τότε) αδερφός του Σουλτάνου, Ρεσάντ Μωάμεθ.
(Philip Mansel “ Κωνσταντινούπολη η περιπόθητη πόλη “ Σελ.526-527).
Ύστερα από το σημείο αυτό αρχίζουν με ακόμη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα να εφαρμόζουν την πολιτική τους δείχνοντας το πραγματικό τους πρόσωπο .
Οι εξελίξεις είναι ραγδαίες….
Ανάμεσα στους Νεότουρκους (μέλος των οποίων ήταν και ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ) υπήρχαν διαφορετικές απόψεις για αρκετά θέματα , με σημαντικότερη διαφωνία αν η επίθεση που σχεδίαζαν εναντίον των μειονοτήτων θα αφορούσε μόνο τις χριστιανικές κοινότητες ή και τις υπόλοιπες μουσουλμανικές .
Το ζήτημα δηλαδή ήταν αν η αναμόρφωση θα γινόταν μέσα στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή μέσα από την δημιουργία ενός τουρκικού έθνους και η πλάστιγγα έγειρε υπέρ της δεύτερης λύσης.
Πάντως οι ενέργειες ειδικά εναντίον των μη τουρκικών μουσουλμανικών φυλών αποσκοπούσαν στην αφομοίωση και απορρόφηση τους για αυτό και δεν χαρακτηρίζονταν από βιαιότητα.
Όμως θα καταδιωχθούν τόσο οι ισλαμιστές Τούρκοι όσο και οι σοσιαλιστές που την εποχή αυτή ιδρύουν τα πρώτα εργατικά σωματεία , που όμως θα διαλυθούν βίαια.
Από την άλλη όμως το καθεστώς θα προχωρήσει σε εφαρμογή μέτρων (όπως κατάργηση δουλεμπορίου και συντεχνιών, μαζική εισαγωγή ηλεκτρισμού, δημιουργία βιομηχανικών μονάδων, απόδοση δικαιωμάτων σε γυναίκες που προτρέπονται να βγάλουν το φερετζέ, καθορισμός της νέας τουρκικής γλώσσας ως αποκλειστικής στα δημόσια έγγραφα κλπ) που το καθιστούσαν δημοφιλές .
Παράλληλα συνεχίζει την έντονη διπλωματική προσπάθεια αποφυγής της εδαφικής συρρίκνωσης της αυτοκρατορίας, όμως τα πράγματα δεν είναι εύκολα.
Για το ζήτημα της Βουλγαρίας οι Τούρκοι επιμένουν στην καταβολή του φόρου , όμως η επέμβαση των Ρώσων είναι τελικά καθοριστική. Οι Ρώσοι με την σειρά τους κάνουν λόγο για αντίστοιχη οικονομική υποχρέωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας από το 1877 , την οποία είναι πρόθυμοι να ξεχάσουν εάν οι Τούρκοι κάνουν το ίδιο για την Βουλγαρική υποχρέωση , γεγονός που γίνεται αποδεκτό με την Βουλγαρία να κηρύσσει και επίσημα την ανεξαρτησία της.
Με την σειρά τους οι Γερμανοί μεσολαβούνε για την εξάλειψη των διαφορών των Τούρκων με την Αυστροουγγαρία.
Έτσι οι Τούρκοι αποδέχονται την προσάρτηση της Βοσνίας -Ερζεγοβίνης από τους Αυστριακούς τους επιστρέφεται όμως το Νόβι Μπαζάρ μαζί με ένα χρηματικό ποσό ως αποζημίωση για την απώλεια της Βοσνίας.
Η αδυναμία της Ελλάδας έχει ως αποτέλεσμα να μην βρεθεί αντίστοιχος μεσολαβητής για την επίλυση και του Κρητικού ζητήματος…
Οι Κρητικοί κηρύσσουν την ένωση με την Ελλάδα , που όμως κωφεύει λόγω της έντονης τουρκικής αντίδρασης που έχει αναγάγει το Κρητικό ζήτημα σε μείζον θέμα τιμής .
Σε ολόκληρη την Οθωμανική αυτοκρατορία διεξάγονται συλλαλητήρια ενώ εκτοξεύονται συνεχείς απειλές εναντίον της Ελλάδας.
Όπως μάλιστα αναφέρει ο Γάλλος πρόξενος Λουί Σίνγκ , ένας Νεότουρκος του ανέφερε ότι ο παροξυσμός για το θέμα της Κρήτης έχει ως αιτία ότι για τους Τούρκους ο ελληνισμός είναι ο ποιο επίφοβος εχθρός αφού βρίσκεται στο εσωτερικό της διεκδικώντας τη θέση του αντικαταστάτη εκεί που άλλοτε βρισκόταν ο ίδιος.
(Εντουάρ Ντριό , Από το κίνημα των Νεότουρκων μέχρι τη συνθήκη της Λωζάννης, Σελ.40). Η αποκάλυψη αυτή εξηγεί πολλά…
Οι Νεότουρκοι γνώριζαν ότι η περίπτωση επανενσωμάτωσης του νησιού στην Αυτοκρατορία ήταν πολύ δύσκολη , χρησιμοποιούσαν όμως το θέμα της Κρήτης ως χαρτί παζαρέματος, αλλά και για λόγους ψυχολογίας γιατί ήθελαν να προετοιμάσουν το έδαφος για μια συνολική επίθεση εναντίον του ελληνισμού…
Πράγματι σε ολόκληρη την αυτοκρατορία έχει ξεκινήσει ένα γενικό μποϋκοτάζ κάθε ελληνικού προϊόντος και αποχής για όσους συνεργάζονται με Έλληνες.
Πρώτος βασικός στόχος το πέρασμα της οικονομίας από ελληνικά σε τουρκικά χέρια…
Έτσι αρχίζουν να πραγματοποιούνται “ τυχαίοι “ οικονομικοί έλεγχοι , να μπαίνουν φόροι στα προϊόντα ειδικά για τους Έλληνες , ενώ ροπαλοφόροι στέκονται έξω από ελληνικά μαγαζιά απειλώντας όποιον θα ήθελε να ψωνίσει από αυτά …
Ενώ όπως ήδη αναφέραμε τα ελληνικά σχολεία ελέγχονται πλέον από την Τουρκική κυβέρνηση που διαμηνύει στον Πατριάρχη ότι το οικουμενικό πατριαρχείο θα πρέπει να πάψει να αποτελεί ελληνική εστία , όπως και γενικότερα οι Έλληνες υπήκοοι θα έπρεπε από εδώ και στο εξής να είναι πρώτα από όλα Οθωμανοί υπήκοοι…
Ο παροξυσμός εναντίον της Ελλάδας μεγεθύνεται. Έτσι στα σύνορα στην περιοχή της Ελασσόνας αμφισβητείται η κυριότητα κάποιων βράχων στο Δερελί (Γόννους) , ενώ απειλούν
την Ελλάδα επειδή πολλοί Κρητικοί ύψωναν ελληνικές σημαίες…
Η κατάσταση αυτή δημιουργεί τα πρώτα προβλήματα στην ελληνική κοινότητα εντείνοντας τον προβληματισμό στην Ελλάδα.
Όμως το εμπάργκο αυτό άρχισε να δημιουργεί οικονομικά προβλήματα και σε δυτικούς υπηκόους με τις Γαλλία και Ιταλία να στέλνουν τα πρώτα διαβήματα στην Τουρκική κυβέρνηση. Μάλιστα για την Ιταλία θα είναι και η αφορμή για να κηρύξει τον πόλεμο το 1911 . Εξίσου αδύναμοι και μόνοι εμφανίζονται και οι Αρμένιοι .
Μάλιστα για εκείνους τα μέτρα δεν θα έχουν μόνο οικονομικό ή πολιτικό χαρακτήρα αλλά θα απειλούν και την ίδια τους την εθνοτική τους παρουσία …
Όμως όλες αυτές τις ενέργειες θα φέρουν τελικά τις βαλκανικές χώρες ποιο κοντά , αφού πλέον γινόταν φανερό ότι αν δεν συνασπίζονταν και δεν αντιδρούσαν άμεσα , σε σύντομο χρονικό διάστημα δεν θα υπήρχαν ισχυρές αλλόθρησκες κοινότητες στην Οθωμανική αυτοκρατορία….
Βιβλιογραφία
- Εκδοτική Αθηνών (Τόμος ΙΔ, Νεώτερος Ελληνισμός 1881-1913).
- Philip Mansel (Κωνσταντινούπολη, η περιπόθητη πόλη 1453-1924, Εκδόσεις Οδυσσέας).
- Εντουάρ Ντριώ (Από το κίνημα των Νεότουρκων μέχρι την συνθήκη της Λωζάννης ), Εκδόσεις Πελασγός, Β’ Έκδοση .
- Γεωργίου Ασπρέα (Πολιτική ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδας , Αθήνα 1930).
Σπύρου Μαρκεζίνη (Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος)
Κωνσταντίνος Λινάρδος, σύμβουλος της τοπικής ενότητας Νέας Ερυθραίας.
