Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΑΤΟΧΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ (1941-44)
Με την κατάληψη της Κρήτης τον Μάιο του 1941 οι Γερμανοί ολοκλήρωσαν την κατάκτηση της Ελλάδας. Ήδη είχαν προχωρήσει στον σχηματισμό κατοχικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον στρατιωτικό Τσολάκογλου, παραχωρώντας όμως στους Ιταλούς και τους Βούλγαρους τη διοίκηση του μεγαλύτερου μέρους της χώρας.
Οι ίδιοι κράτησαν την Αθήνα με τον Σαρωνικό, την Κρήτη (εκτός της περιοχής του Λασιθίου) , τα νησιά Λέσβο και Χίο , τα σύνορα στον Έβρο και την κεντρική Μακεδονία.
Στα Βουλγαρικά χέρια άφησαν την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη ενώ το υπόλοιπο και μεγαλύτερο μέρος της χώρας το έδωσαν στους Ιταλούς .
Η επέμβαση στην Ελλάδα δεν ήταν στις προτεραιότητες τους, όμως αναγκάστηκαν να παρέμβουν για να βοηθήσουν τους Ιταλούς αλλά και να αποτρέψουν δυσάρεστες παρενέργειες από την παρουσία βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα .
Για εκείνους προείχε η επίθεση στη Σοβιετική ένωση αλλά δεν παρέλειψαν με ανακοινώσεις να τονίσουν ότι οι σύμμαχοι τους θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις εθνικές τους φιλοδοξίες (αλλά μετά το πέρας του πολέμου) που για τους Βούλγαρους ήταν η προσάρτηση της Αν. Μακεδονίας και Θράκης και για τους Ιταλούς η δημιουργία μιας αυτόνομης βλάχικης περιοχής και η προσάρτηση εδαφών της Ελλάδας είτε απευθείας σε αυτούς όπως η Σάμος και τα νησιά του Ιονίου είτε στο ελεγχόμενο κράτος της Αλβανίας.
( Ελευθεροτυπία Ε’ ιστορικά “Η Ελλάδα στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο “).
Έτσι διασφάλιζαν και τη συμμαχία ιδίως των Βουλγάρων που είχαν ξεκάθαρη πολιτική, που αποσκοπούσε στην προσάρτηση των εδαφών που τους είχαν δοθεί . Οι Βούλγαροι ξεκίνησαν άμεσα μια βίαιη πολιτική σφαγών (π.χ. σε περιοχή Δράμας τον Σεπτέμβριο του 1941) , διωγμών και αλλοίωσης της εθνολογικής σύνθεσης του πληθυσμού .Απόρροια των ενεργειών αυτών ήταν ο ερχομός 122.000 Βουλγάρων εποίκων με παράλληλη απέλαση αρκετών Ελλήνων.
(Αννίβας Βελιάδης “ Γερμανική πολιτική και διοίκηση στην Ελλάδα 1941-1944 “).
Οι ελληνικές αρχές καταργήθηκαν όπως και η ελληνική γλώσσα ενώ οι πλουτοπαραγωγικές πηγές περιήλθαν υπό Βουλγαρικό έλεγχο. Οι προσπάθειες εκβουλγαρισμού θα επεκταθούν και στην λοιπή Μακεδονία κυρίως μέσω της βουλγαρικής λέσχης Θεσσαλονίκης , που με διάφορα δολώματα , όπως την χορήγηση δελτίου αγοράς τροφίμων , προσπαθούσε να πείσει όσο το δυνατό περισσότερους ανθρώπους να αποδεχτούν την βουλγαρική υπηκοότητα.
Παράλληλα θα προβούν και στην συγκρότηση κομιτατζίδικων ένοπλων σωμάτων γνωστών ως “ Οχράνα “ (άμυνα) τα οποία δεν θα διστάσουν να μεταχειριστούν κάθε μέσο προκειμένου να πετύχουν τους σκοπούς τους. Πάντως παρά τις πολυποίκιλες προσπάθειες των Βουλγάρων, τα επιτεύγματα τους ήταν πενιχρά. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρά την πείνα και την τρομοκρατία τα χορηγηθέντα δελτία μέσω της λέσχης Θεσσαλονίκης , ανέρχονταν την 30η Αυγούστου του 1943 σε μόλις 14.709 αντιπροσωπεύοντας το 1,5% του πληθυσμού.
(Κώστας Μπράμος “ Σλαβοκομμουνιστικαί οργανώσεις εν Μακεδονία “).
Αλλά και οι Ιταλικές ενέργειες αποσκοπούσαν στην αποκοπή των Ιονίων νήσων και της Σάμου από την Ελλάδα και την προσάρτηση τους στην Ιταλία… Έτσι τα Επτάνησα εντάχθηκαν στο ιταλικό οικονομικό σύστημα οι επιγραφές στα μαγαζιά αναγράφονταν στα ιταλικά , υπήρξε ξεχωριστό νόμισμα η ιονική δραχμή , υποχρεωτική διδασκαλία των ιταλικών στα σχολεία , δέσμευση προϊόντων , κατασχέσεις διαφόρων αντικειμένων κλπ.
Οι Ιταλοί προσπάθησαν να αφαιμάξουν οικονομικά και την υπόλοιπη χώρα , όμως εκεί τους πρόλαβαν …οι Γερμανοί γεγονός που σε συνδυασμό με τον γενικότερο Γερμανικό έλεγχο που υπήρχε στα Βαλκάνια τους δυσαρέστησε , όμως η ήττα στον πόλεμο με την Ελλάδα τους είχε “ κόψει τα φτερά “ και δεν μπορούσαν να αντιδράσουν .
Έτσι ο Μουσολίνι και άλλα υψηλόβαθμα στελέχη αρκούνταν σε σκωπτικές δηλώσεις τύπου
“ Οι Γερμανοί πήραν από τους Έλληνες ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους… “ .
Όμως οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής προχώρησαν και σε μεθόδους τρομοκράτησης του άμαχου πληθυσμού, λεηλασίες, ακόμη και σφαγές αμάχων (π.χ Δομένικο –Θεσσαλίας στις 16 Φεβρουαρίου 1943) ως μέτρα καταστολής εξαιτίας και της αντιστασιακής δραστηριότητας.
Οι Γερμανοί αρχικά δεν ενδιαφέρονταν για την Ελλάδα και επειδή ήθελαν να εξοικονομήσουν έμψυχο υλικό και χρήματα δημιούργησαν τις κατοχικές κυβερνήσεις που θεωρούνταν απαραίτητες για τη λειτουργία της κρατικής μηχανής και την καταβολή των εξόδων κατοχής.
Έτσι για λόγους τακτικής τους άφησαν ορισμένα περιθώρια ελιγμών μαζί με κάποιες παραχωρήσεις. Βασικοί στόχοι των Γερμανών ήταν η κάλυψη των αναγκών των δυνάμεων κατοχής, ο εφοδιασμός της Γερμανίας με κάθε είδος προϊόντων και η οικονομική διείσδυση στη χώρα του Γερμανικού κεφαλαίου.
Μέσα στο πλαίσιο αυτό ανάγκασαν την κατοχική κυβέρνηση να προπληρώνει τα έξοδα κατοχής υπογράφοντας τον Μάρτιο του 1942 αναγκαστικό δάνειο αξίας 3,5 δις. δολαρίων ,γεγονός που εκτίναξε τον πληθωρισμό αφού συν τοις άλλοις η κάλυψη των αναγκών γινόταν αναγκαστικά με έκδοση νέου χαρτονομίσματος….
Παράλληλα υπήρξε επίταξη ή αγορά σε εξευτελιστικές τιμές πολλών προϊόντων , και μεγάλη διείσδυση του Γερμανικού κεφαλαίου στη χώρα.
Ενδεικτικό του γεγονότος αυτού ήταν ότι από το σύνολο των εξαγωγών της χώρας το 70% είχε προορισμό την Γερμανία , ενώ άλλο ένα 17% την Ιταλία. Αντίστοιχα και οι εισαγωγές προέρχονταν κατά 42% από την Γερμανία ενώ κατά 6% από την Ιταλία.
(Αννίβας Βελιάδης “ Γερμανική πολιτική και διοίκηση στην Ελλάδα 1941-1944“).
Απόρροια αυτών ήταν η ύπαρξη έντονου επισιτιστικού προβλήματος που επιδεινώθηκε από την μη αυτάρκεια της χώρας σε τρόφιμα, από τον συμμαχικό αποκλεισμό , την καταστροφή των συγκοινωνιών , την απαξίωση της δραχμής ,την μείωση της αγροτικής παραγωγής κατά 30-40% και την ύπαρξη μεσαζόντων (μαυραγορίτες ) που αγόραζαν πλέον αντί του κράτους την αγροτική παραγωγή. Η κατάσταση τον χειμώνα του 1941-42 ήταν τραγική και χιλιάδες άνθρωποι ιδίως στα μεγάλα αστικά κέντρα χάθηκαν…
Ορισμένα μέτρα που πάρθηκαν από το Φθινόπωρο του 1942 (προσπάθεια πληρωμής σε χρυσό , μεταφορά τροφίμων με πλοία κλπ ) είχαν ως αποτέλεσμα ο επόμενος χειμώνας να είναι συγκριτικά καλύτερος, όμως η διαφαινόμενη ήττα των Γερμανών και ο φόβος συμμαχικής απόβασης στα Βαλκάνια εκτίναξαν τα έξοδα κατοχής και η κατάσταση από το 1943 χειροτέρευσε ξανά…
Η συμμαχική προέλαση μετέτρεψε τη χώρα από βάση ανεφοδιασμού σε πρώτη γραμμή άμυνας και οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να μεταφέρουν νέες στρατιωτικές δυνάμεις στην Ελλάδα .
Μάλιστα η Ιταλική συνθηκολόγηση τους ανάγκασε να αυξήσουν τις δυνάμεις τους στην Ελλάδα από 75.000 τον Μάρτιο του 1942 σε 275.000 τον Οκτώβριο του 1943…
Ενώ από τις 250.000 Ιταλούς στρατιώτες μόνο 18.000 συνέχισαν να μάχονται στο πλευρό του άξονα (176.000 θα γυρίσουν στην Ιταλία, μερικοί θα ενταχθούν σε ανταρτικές οργανώσεις , ενώ αρκετοί είτε χρησιμοποιήθηκαν ως εργάτες για την κατασκευή έργων είτε εκτελέστηκαν…).
(Αννίβας Βελιάδης “ Γερμανική πολιτική και διοίκηση στην Ελλάδα 1941-1944 “ ).
Η διαφαινόμενη αναπροσαρμογή της πολιτικής τους έκανε επιτακτική την ανάγκη για αντικατάσταση της στρατιωτικής κυβέρνησης από πολιτική .
Τον Δεκέμβριο του 1942 ο “ κουρασμένος “ Τσολάκογλου παραιτείται και ύστερα από μια προσωρινή κυβέρνηση Λογοθετόπουλου , αναλαμβάνει τα καθήκοντα του ως Πρωθυπουργός στις αρχές Απριλίου του 1943 ο παλαιός πολιτικός Ιωάννης Ράλλης.
Ο Ράλλης είχε σχετικά μεγαλύτερη και για λόγους τακτικής ελευθερία κινήσεων , αφού πλέον οι Γερμανικές προτεραιότητες ήταν η ενθάρρυνση των ενδοελληνικών διαφορών και η απρόσκοπτη αποχώρηση τους από τη χώρα.
Μέσα στο πλαίσιο αυτό εφαρμόστηκε αυστηρή πολιτική αντιποίνων, ενώ ιδρύθηκαν και τα Τάγματα Ασφαλείας με πρόσχημα την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου αλλά στην πραγματικότητα την ενίσχυση του διχασμού.
Η προσπάθεια για “ εξοικονόμηση “ στρατιωτών υποχρέωσε τους Γερμανούς να γίνουν ανεκτικότεροι στους Βουλγάρους αποδεχόμενοι το αίτημα τους για επέκταση της Βουλγαρικής κατοχής σε μέρος της Κεντρικής Μακεδονίας (όχι όμως και της Θεσσαλονίκης ).
Το γεγονός αυτό δημιούργησε ελληνικές αντιδράσεις που όμως αγνοήθηκαν…
Το καλοκαίρι του 1944 οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες, η Σοβιετική προέλαση στα Βαλκάνια οδήγησε την φίλα προσκείμενη στη Γερμανία κυβέρνηση της Βουλγαρίας σε παραίτηση (09 Σεπτεμβρίου 1944) και την αντικατάσταση της από την κομμουνιστική κυβέρνηση του Δημητρώφ. Το γεγονός αυτό δημιούργησε ένα γενικότερο κομφούζιο στη Βόρεια Ελλάδα με τους Βούλγαρους να προσπαθούν με διάφορες αιτιολογίες να κρατήσουν την Μακεδονία.
Όμως οι βρετανικές αντιδράσεις σε συνδυασμό με την συμφωνία της Μόσχας (Συμφωνία Τσόρτσιλ- Στάλιν) τον Οκτώβριο 1944, τους ανάγκασε τελικά να αποχωρήσουν έστω και με “ κρύα καρδιά “ από την Μακεδονία …
Η Ελλάδα μετά τη λήξη του πολέμου (1946) θα απαιτήσει οικονομικές αποζημιώσεις , τιμωρία των ενόχων για τις σφαγές και μικρή διαρρύθμιση συνόρων για στρατηγικούς λόγους, όμως η ενθαρρυμένη από τη Σοβιετική κάλυψη, Βουλγαρία θα αρνηθεί κατηγορηματικά…
Μάλιστα τέθηκε και από την πλευρά της θέμα αλλαγής συνόρων υπέρ της γεγονός που θα αντιμετωπιστεί με θυμηδία από την ελληνική πλευρά.
Η διαφαινόμενη έναρξη του ψυχρού πολέμου και το γεγονός ότι οι δύο χώρες βρίσκονταν σε αντίθετα στρατόπεδα οδήγησε σε ψυχρότητα και τυπικές σχέσεις.
Οι Γερμανοί εκμεταλλευόμενοι τις εγχώριες αντιδικίες αλλά και τις συμμαχικές παρασπονδίες αποχώρησαν ουσιαστικά αναίμακτα τον Οκτώβριο του 1944 αφήνοντας όμως πίσω τους χάος…
Βέβαια ορισμένα ζωτικής σημασίας έργα όπως το φράγμα του Μαραθώνα και οι εγκαταστάσεις ρεύματος στην Αθήνα σώθηκαν , όπως οι καταστροφές σε άλλους τομείς ήταν μεγάλες ….
Οι περισσότερες εγκαταστάσεις όπως ο ισθμός της Κορίνθου , λιμάνια , εκατοντάδες γέφυρες ,σιδηροδρομικές γραμμές και αεροδρόμια καταστράφηκαν ολοσχερώς.
Ενώ η οικονομική παραγωγική διαδικασία είχε υποστεί τρομακτική ζημιά .
Αλλά και οι ανθρώπινες απώλειες σύμφωνα με υπολογισμούς ήταν εκατοντάδες χιλιάδες…
Σύμφωνα με την επιτροπή επανορθώσεων το 1946 η χώρα μας θα έπρεπε να λάβει από την Γερμανία αποζημίωση 7,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων αγοραστικής αξίας 1938 , όμως τελικά η Γερμανία (1960) έδωσε μόνο 115 εκατομμύρια μάρκα και ένα ποσό 4,8 εκατομμύρια για καπνά που είχαν κατασχεθεί στη διάρκεια της κατοχής…
Αντίστοιχα η Ιταλία κλήθηκε να δώσει 105 εκατομμύρια δολάρια , αλλά τελικά ύστερα από φιλικό διακανονισμό θα δώσει 2 επιβατικά ακτοπλοϊκά σκάφη …
(Λάμπρου Αγγελική “ Γερμανικές επανορθώσεις “).
Οι Πρωθυπουργοί της κατοχής δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο που μετατράπηκε σε ισόβια. Οι Ράλλης και Τσολάκογλου άφησαν την τελευταία τους πνοή σε αυτή το 1946 και το 1948 αντίστοιχα , ενώ στο Λογοθετόπουλο δόθηκε χάρη το 1951 …
