Η νικηφόρα μάχη της Αντιόχειας το 1211 και η εδραίωση της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας
Λίγο πριν την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους Σταυροφόρους , ο Θεόδωρος Κομνηνός Λάσκαρης Α’ υψηλόβαθμο στέλεχος της Αυτοκρατορικής αυλής (γαμπρός της πρώτης κόρης του Αυτοκράτορα Αλεξίου Γ’ Άγγελου ) καταφεύγει μαζί με την οικογένεια του στην Προύσα της Μικράς Ασίας.
Ο αρχικός πυρήνας του κράτους σχηματίστηκε μέσα από δύσκολους αγώνες του Θεόδωρου Λάσκαρη εναντίων των Σταυροφόρων, των Κομνηνών της Τραπεζούντας αλλά και των φιλόδοξων τοπαρχών Μαγκαφά και Μαυροζώμη. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Χωνιάτης ο Θεόδωρος ήταν “ απεψιλωμένος πάντων πλην της αρετής “. Οι αρχικές επιτυχίες που είχε του έδωσαν την δυνατότητα να επιβάλει την εξουσία του στην ευρύτερη περιοχή , για να αναγορευθεί Βασιλιάς το 1205 στην νέα πρωτεύουσα του κράτους την Νίκαια.
Οι επιτυχίες του Λάσκαρη και η συνεχής ενδυνάμωση του κράτους του ανησύχησαν τους Σελτζούκους Τούρκους που προτιμούσαν την πολυδιάσπαση της περιοχής.
Ο Σελτζούκος Σουλτάνος έψαχνε μια αφορμή να επιτεθεί στον Λάσκαρη και την βρήκε το 1210 στο πρόσωπο του έκπτωτου Αυτοκράτορα Αλεξίου Γ’ Άγγελου, όταν ο τελευταίος κατέφυγε στην αυλή του ζητώντας να του ανταποδώσει την βοήθεια που του παρείχε εκείνος σε μια ανάλογα δύσκολη στιγμή του το 1197.
Ο Σελτζούκος Σουλτάνος Καιχουσράου Α’ (υιός χριστιανής παλλακίδας) δράττοντας την ευκαιρία στέλνει τελεσίγραφο στον Λάσκαρη ζητώντας να παραδώσει τον θρόνο στον “νόμιμο “ φυγά αυτοκράτορα και ανδρείκελο του Αλέξιο Γ’ Άγγελο.
Ο Θεόδωρος Λάσκαρης , συγκαλεί ανώτατο συμβούλιο από το οποίο ζητά και παίρνει την ανανέωση της εμπιστοσύνης όλων προς το πρόσωπο του. Αναβαθμισμένος πολιτικά αποφασίζει να κινηθεί γρήγορα και αποφασιστικά, αιφνιδιάζοντας τον αντίπαλο του που τότε πολιορκούσε την Αντιόχεια του Μαιάνδρου ποταμού. Ο Λάσκαρης με 2000 εμπειροπόλεμους στρατιώτες , εκ των οποίων οι 800 Ιταλοί μισθοφόροι , επιτίθεται (Ιούνιος 1211) από πίσω στον αντίπαλο του με τους Σελτζούκους αρχικά να υποχωρούν.
Σύμφωνα με τον Χωνιάτη , ο Θεόδωρος Α’ Λάσκαρης , για να ενώσει το στράτευμα (Ορθόδοξους και Καθολικούς) , θα προσδώσει θρησκευτική σημασία στην αναμέτρηση, δίνοντας εντολή να τοποθετηθεί στις ασπίδες το σημείο του Σταυρού.
Το στράτευμα του Λάσκαρη και ιδίως οι Ιταλοί μισθοφόροι ήταν αρκετά ικανοί, όμως φαίνεται ότι η ποσοτική υπεροχή του Σελτζουκικού στρατεύματος , είχε αρχίσει να τους καταβάλλει.
Τότε και ενώ όλα φαίνονταν χαμένα θα σημειωθεί η προσωπική μονομαχία μεταξύ των ηγετών με τελικό νικητή τον Λάσκαρη , που χωρίς να χάσει χρόνο κάρφωσε το κεφάλι του αντίπαλου του , σε κοντάρι επιδεικνύοντας το στο αντίπαλο στράτευμα.
Για το θέμα αυτό υπάρχουν αποκλίσεις στο τι πραγματικά έγινε , αφού ο μεν Ακροπολίτης αφήνει να εννοηθεί ότι το κεφάλι του Σουλτάνου κόπηκε λόγω της βίαιης πτώσης από το άλογο , ενώ σύμφωνα με μουσουλμανικές πηγές το κεφάλι του Σουλτάνου θα το κόψει κάποιος … περαστικός Φράγκος. Σύμφωνα όμως με την αφήγηση του Νικηφόρου Γρηγορά το κεφάλι του Σουλτάνου θα το κόψει ο ίδιος ο Λάσκαρης , κάτι που φαίνεται και το ποιο λογικό αφού μόνο έτσι μπορούσε να αντιστρέψει την πορεία της μάχης , όπως και τελικά έγινε.
Πράγματι το γεγονός αυτό έφερε αναστάτωση και γρήγορη διάλυση του ανομοιογενούς αντίπαλου στρατεύματος καθώς και την αιχμαλωσία του Αλέξιου Γ’ Άγγελου, που εξορίστηκε σε μοναστήρι (Σύμφωνα με τον Σκουταριώτη θα υπάρξει και διαταγή τύφλωσης του).
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η νίκη του Θεόδωρου Α’ Κομνηνού Λάσκαρη , επί του Σελτζούκου Σουλτάνου, ήταν πολύ σημαντική και εκείνη που εδραίωσε οριστικά το κράτος της Νίκαιας. Παρόλα αυτά η νίκη αυτή δεν απέφερε εδαφικά οφέλη στον Λάσκαρη που προτίμησε (πιθανότατα λόγω στρατιωτικής λειψανδρίας) την σύναψη συνθήκης με τους Σελτζούκους , βάση της οποίας οι δύο πλευρές θα κρατούσαν τα εδάφη που είχαν έως τότε.
Όμως η συνθήκη αυτή συνέβαλλε στην άνθηση της οικονομίας, αφού η ηρεμία στα ανατολικά σύνορα που θα διατηρηθεί για αρκετές δεκαετίες βοήθησε την ανάπτυξη του εμπορίου, αλλά και την αύξηση της γεωργικής παραγωγής. Επιπλέον η παγίωση της ειρήνης στα ανατολικά σύνορα έδωσε την δυνατότητα στον Λάσκαρη και τους δύο συνεχιστές του να επικεντρωθούν στον αγώνα κατά του Λατινικού κράτους της Κωνσταντινούπολης , που σιγά – σιγά από κυνηγός μετατρεπόταν σε θήραμα και διεκδικούμενη λεία…
Όμως η νίκη του 1211, βοήθησε και το θρησκευτικό φρόνημα των υποταγμένων στους Σελτζούκους, Χριστιανών γεγονός που επιβεβαιώνεται και από επιγραφές που έχουν σωθεί στην Καππαδοκία και αποδίδονται στον Λάσκαρη , βάση των οποίων ο συγκεκριμένος αυτοκράτορας προχώρησε σε ανακαινίσεις και επισκευές κατεστραμμένων ναών, γεγονός που θα ήταν πολύ δύσκολο να συμβεί αν δεν υπήρχε συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών.
Η νίκη αυτή έδωσε την δυνατότητα στον Χωνιάτη να μιλήσει και για ρεβάνς της ήττας του 1176, στο Μυριοκέφαλο ενώ βοήθησε στην εξύψωση του κύρους του Θεόδωρου Λάσκαρη , όχι μόνο εσωτερικά αλλά και στην Ευρώπη.
Η νίκη στερέωσε και την δυναστεία των Λασκαριδών μέχρι το 1259, όταν ο εκλεκτός της αριστοκρατίας και του κλήρου, Μιχαήλ Παλαιολόγος έβαλε τέλος στο ευχάριστο διάλειμμα , ιδρύοντας μια νέα δυναστεία που (με πρώτο διδάξαντα τον ίδιο) με σταθερά βήματα οδήγησε το κράτος στην παρακμή και την υποταγή…
